Ogólnopolskie Interdyscyplinarne Seminaria im. Jerzego Topolskiego

Abstrakt

Wystąpienie poświęcone będzie problemowi „uhistorycznienia” socjologii i sposobom używania przeszłości we współczesnych analizach socjologicznych. W Polsce, gdzie od ponad stu lat doświadczamy głębokich przemian, kolejnych początków i otwarć, przełomów i nowych porządków, zmiana należy do podstawowych kategorii tworzących ramy myślenia o zjawiskach społecznych w kraju i regionie. W tych okolicznościach historycznie zorientowana socjologia ma dość dogodne warunki rozwoju.

Dla nazwania tego nastawienia badaczy społecznych przydaje się kategoria czasoczułości, którą podsunął Zygmunt Bauman. Autor Retrotopii dostrzegł szczególną tutejszą wrażliwość socjologów na moment, zależność od punktu w czasie i kontekstu w jakim wydarzają się rzeczy.

Teoretyczną ramą rozważań jest socjologia nauki Pierre’a Bourdieu, która dostarcza narzędzi do opisu interdyscyplinarnych praktyk badawczych oraz strategii budowania karier akademickich socjologów i historyków. Przedmiotem analizy będą więc także wyniki wywiadów przeprowadzonych w obu środowiskach. Socjologów i historyków różnią tradycje dyscyplinarne, inny jest też rdzeń tożsamościowy obu nauk. Na co więc wskazuje rozwój socjologii historycznej? Jakie reakcje wzbudza wśród historyków? Może oni również wychodzą poza granice dyscypliny ku metodom i teoriom z nauk społecznych? Co jest przyczyną tych praktyk? Może przypadek interdyscyplinarnego zbliżenia socjologii i historii mówi też coś o współczesnych przemianach tożsamości i granic dyscyplin oraz o sytuacji nauki jako takiej.

Abstrakt

Walter Friedrich Otto (1874 - 1958) całe swoje życie poświęcił zgłębianiu tajemnicy starogreckiej rzeczywistości i starogreckiego doświadczenia. Przez jednych uważany za badacza reprezentującego niedopuszczalny w nauce irracjonalizm i subiektywizm, przez innych podziwiany za porywające i wizjonerskie ujęcie świata z czasów Homera. Otto pisał o greckich postawach kultowych, micie, poezji, tańcu, sztuce, a przede wszystkim - o bogach greckich i ich realności.

W planowanym wystąpieniu chciałbym ukazać założenia i specyfikę modelu poznania, który Otto, w swoim namyśle nad starogreckimi fenomenami, zaproponował jako alternatywę dla dominującego w naukach humanistycznych (filologii, religioznawstwie, historii) podejścia, rozmijającego się - jego zdaniem - z autentyczną treścią tych fenomenów. Chcąc uniknąć myślowych schematów obecnych we współczesnej umysłowości, przez pryzmat których często patrzymy na starogreckie doświadczenie, niemiecki filolog obiera taką drogę poznawczą, na której podmiot poznania ulega przekształceniom w kontakcie z poznawanym światem, a zasadniczą rolę odgrywają: kontemplacja, twórcze „objawienia” na równi z rygoryzmem myśli, nieobiektywizujący dyskurs (np. pod postacią ekfraz), wypowiedzi o podwójnym odniesieniu (mówiące równocześnie i o zjawiskach starogreckich, i o sobie samych).

Wysiedlenia przemysłowe są nieodłącznym elementem procesu industrializacji. Ich historia często jednak przepada w głównym nurcie zainteresowań uprzemysłowieniem jako poślednia, niewygodna, niedostosowana do potrzeb gospodarki. Na niewielką obecność problemu wysiedleń w narracjach historycznych wpływ mają także niejednolity sposób ich dokumentacji oraz towarzyszące wysiedleniom formy oporu społeczności lokalnych, traktowane jako wyraz braku zaufania do władzy i poparcia dla planów inwestycyjnych kraju.

W Polsce dominanta wysiedleń przemysłowych przypada na czasy powojenne – rozwoju górnictwa węgla brunatnego, metalurgii, przemysłu chemicznego. O ile wiedza o aspektach ekonomiczno-gospodarczych wysiedleń jest stosunkowo duża, to wciąż niewiele wiadomo o ich dziedzictwie kulturowym i uwarunkowaniach społeczno-środowiskowych.

W wystąpieniu omówię historię wysiedleń w polskich regionach przemysłowych takich jak Bełchatowskie i Górnośląskie Zagłębie Węglowe czy Lubińsko-Głogowski Okręg Miedziowy. Przeanalizuję kontekst międzynarodowy zjawisk (Czechy, Niemcy) i jego współczesne kontinuum (Olkusz, Lubin, Knurów). Odwoływać się będę do własnych doświadczeń aktywistycznych jako uczestniczki i koordynatorki projektów związanych z transformacją energetyczną i upamiętnianiem dziedzictwa wysiedleń – w szczególności związanego z archiwami historii mówionej. Podstawą wystąpienia będzie próba spojrzenia na historię przemysłu peerelowskiego jako na część powojennej polskiej historii środowiskowej, która pozwala postawić pytanie o ciemną stronę uprzemysłowienia, o straty środowiskowe w kontekście zysku gospodarczego, ale także o nieodwracalną zmianę środowiska i sposoby jej adaptacji takie jak dziedzictwo hałd, zwałowisk czy zbiorników poflotacyjnych.

Abstrakt

Wykład zostanie poświęcony (poznawczo ekscytującym, egzystencjalnie niekiedy depresyjnym) aspektom tworzenia syntezy historycznoliterackiej w oparciu o monografię Rozbieżne emancypacje. Przewodnik po prozie 1976-2020 (WL, Kraków 2024). Cel Rozbieżnych emancypacji polegał na przedstawieniu literatury polskiej ostatniego półwiecza jako zrozumiałej wielości. Punktem wyjścia są trzy różnokierunkowe procesy przypadające na lata 70. i 80. XX w.: narodziny i rozwój kultury niezależnej (1976), zamazywanie granicy między fikcją i non-fiction (reportaż) oraz zanikanie hierarchicznego podziału na literaturą wysoką i niską (omawiane na materiale science fiction i fantasy). Kolejne rozdziały przedstawiają: tzw. trzeci obieg (od roku 1986), literaturę emancypacji kobiet (umowny początek: spór o powieść Izabeli Filipiak Absolutna amnezja, 1995), literaturę gejowską i lesbijską (umowny początek: powieści G. Musiała i M. Pankowskiego; akcja „Hiacynt” – 1985-87). Partie następne uwzględniają problematykę niedokończonej dekolonizacji Kresów oraz – ciągle trwającej – emancypacji Żydów w kulturze polskiej (zagadnienie omówione na materiale literatury dotyczącej Zagłady). Rozdziały końcowe dotyczą emancypacji Polski z zimnowojennego układu geopolitycznego i związanego z tym projektowania nowego usytuowania kultury polskiej względem kultur sąsiedzkich.

Wykład uwzględni następujące zagadnienia metodologiczne:

• konflikt między nadmiarem i hierarchią (między historią literatury jako wielością dzieł i historią literatury jako wyborem „dzieł znaczących”) oraz związane z tym kryteria selekcji;
• opozycję między płynnością procesów a ciągłością (między historią zatartych granic a wiązaniami i zmianami historycznoliterackimi); zagadnienia dodatkowe: cezury, infrastruktura literacka, konstelacje tekstowe;
• napięcie między hierarchiami ważności i procesami emancypacji kulturowej;
• kategorię „emancypacji” w kontekście nowoczesnej opozycji „zaangażowanie – autonomia sztuki”;
• odniesienie kategorii „emancypacja” do procesów społecznych i literackich;
• kryzys emancypacji w kulturze terapii jako problem socjologiczny i historycznoliteracki.